Onderzoek wijst uit dat leidinggevenden vaak denken dat ze goed bezig zijn met het bevorderen van psychologische veiligheid, met het stimuleren dat iedereen zich durft uit te spreken. Medewerkers denken hier vaak anders over (Braddy et al., 2014). Dit roept vragen op. Komt het doordat leidinggevenden hun capaciteiten overschatten, zich toch meer als ‘bullies’ gedragen dan zij zelf in de gaten hebben? Of speelt er iets anders?
Macht
Naar mijn mening is macht hier cruciaal. Personen met macht oefenen per definitie invloed uit op degenen met minder macht. En bestuurders, managers en leidinggevenden hebben macht over hun medewerkers; ze kunnen hen bijvoorbeeld in andere teams plaatsen, hun taken wijzigen of hen zelfs ontslaan. De meeste organisaties zijn geen democratische instanties. De één beslist over anderen zonder verantwoording af te leggen tegenover die anderen. Dit gegeven -macht van een hiërarchisch meerdere over een medewerker- leidt vaak tot teruggetrokkenheid en (latente) angst. En dus tot een verminderde psychologische veiligheid. Mensen houden hun mond dicht. Iedereen voelt nu eenmaal de noodzaak om het risico dat mensen met macht een lage dunk van hen krijgen te vermijden. Wij zijn allemaal gevoelig voor macht.
Perspectief van medewerkers
Medewerkers bekijken hun hiërarchische meerderen dus altijd óók vanuit het perspectief van macht, iets wat leidinggevenden vaak over het hoofd zien. Het is opvallend hoe hiërarchie werkt. Eenmaal in een leidinggevende positie lijken we soms te vergeten hoe het voelt om onderaan de hiërarchische ladder te staan. Ook ik heb deze ervaring. De verschillende keren dat ik een bestuurlijke of managementrol vervulde vond ik het ook moeilijk om voortdurend in mijn achterhoofd te houden dat er een machtsverschil was tussen mijn medewerkers en mijzelf. Dat ik meer macht had. En dat mijn medewerkers dit ook altijd beseften. En dat ik dus mijn handelen hier actief op af moest stemmen.
Macht en gezag
‘Macht’ klinkt niet fijn, maar is op zichzelf positief. Om een organisatie te leiden is immers macht nodig. Om de koers uit te zetten. Om beslissingen door te voeren. Om risico’s te vermijden. Macht kan door medewerkers aanvaard worden. Dan ontstaat er gezag. Gezag groeit door uit te gaan van gelijkwaardigheid op relationeel niveau. De rollen en de bevoegdheden zijn verschillend maar tegelijkertijd ga je op het intermenselijke niveau gelijkwaardig met elkaar om. Hiervoor is nodig dat je als bestuurder of manager je medewerker waardeert om zijn kennis, kunde en bijdrage. En dat je beseft dat je de ander nodig hebt. Dit alles dient dan wel continu en actief uitgedragen te worden. Op deze wijze kan je vanuit opgebouwd gezag de machtsafstand op het sociale niveau klein houden. Ook als de verschillen in hiërarchie op zichzelf een grote machtsafstand met zich meebrengen.
Intermenselijke antenne
Dit is geen eenvoudige taak. De intermenselijke antenne van de hiërarchisch meerdere moet goed afgestemd zijn. Ook dient het bewustzijn van de machtsafstand altijd aanwezig te zijn. Alleen dan kan teruggetrokkenheid en sluimerende angst die een hiërarchisch meerdere oproept bij medewerkers langzaam verdwijnen. En kan er een ervaring van hoge psychologische veiligheid ontstaan.
Onderschatten van machtsafstand
Het is een duiding van het verschil uit het onderzoek. De omgang met machtsafstand verklaart dat leidinggevenden denken dat zij het goed doen in het bevorderen van de psychologische veiligheid. En het verklaart ook dat hun medewerkers hier vaak anders over denken.
Als leidinggevenden de invloed van machtsafstand op de interpersoonlijke verhouding onderschatten kunnen ze nonchalant worden in de bejegening van hun medewerkers. Deze voelen zich dan niet meer gelijkwaardig behandeld. Zij ervaren dan een lagere psychologische veiligheid. Ze trekken zich terug en gaan hun mond dichthouden.
Actief bevorderen van gelijkwaardigheid
Als leidinggevenden, bewust van machtsafstand, echter de relationele gelijkwaardigheid continu actief bevorderen bouwen zij aan psychologische veilige werkomgeving. Mensen gaan zich dan uitspreken.
Het is stof tot nadenken en zelfreflectie voor iedereen die een hiërarchische positie bekleedt.
