Wat is er aan de hand als iemand zegt: ‘ik voel mij niet veilig’? Er is een analyse is nodig om adequate actie te bepalen.
‘Ik voel mij niet veilig’ is een term die we steeds meer horen. Het begint onderdeel uit te maken van ons gewone vocabulaire. En soms drukt het nogal wat uit. We lezen er de afgelopen dagen weer veel over in de krant: intimidatie en discriminatie, waardoor mensen (deze keer vooral vrouwen) hun mond niet open durven te doen, bang om geridiculiseerd te worden of op een zijspoor gezet. Ernstige zaken.
We horen de term echter ook steeds meer in een ander kader. Als er bijvoorbeeld feed back komt die naar idee van de ontvanger misplaatst is. Of als de organisatie verandert en het niet de goede kant gaat. Of als er iets anders is dat onzekerheid of frustratie met zich meebrengt.
Totaal verschillende zaken, uitgedrukt met dezelfde terminologie. En dat is kwalijk.
Gevolgen van een gebrek aan (psychologische) veiligheid
Want een gebrek aan veiligheid ervaren heeft als gevolg dat je je terugtrekt op je eigen domein. Dat je bang wordt om je mond open te doen. Angst die diep ingrijpt in je leven. Je bent bezig met overleven. En in die overlevingsstand ben je alleen op jezelf gericht. Het is een instinctieve reactie. En vaak blijkt dat je niet de enige bent. Uit onderzoek blijkt dat mensen in teams min of meer dezelfde mate van psychologische veiligheid ervaren, of een gebrek eraan. Dus als jij aan het overleven bent door je mond te houden en je terug te trekken, je klein voelt, onmacht en angst ervaart, dan is het waarschijnlijk dat de meerderheid van je teamleden dit ook zo beleeft. Het is een situatie die directe aandacht verdient. Want niet alleen de gevolgen op persoonlijk niveau zijn zeer serieus, ook de werkprestaties en het leren lijden eronder.
Te ondernemen actie bij een gebrek aan psychologische veiligheid
De aanpak van zo’n situatie vraagt maatwerk. Het gaat in ieder geval om luisteren en mensen waarderen, juist als ze verschillend zijn. En datgene wat niet bespreekbaar is voorzichtig en met respect voor iedereen bespreekbaar maken. Soms is het nodig dat mensen uit het werkproces gehaald worden. Dit geldt vooral voor zogenaamde ‘bullies’, waarin het vertrouwen onherstelbaar is beschadigd. Of er dienen gesprekken gevoerd te worden waarin men zich langzaam maar zeker zich gaat uiten. In een setting waarbij er met bepaalde gesprekstechnieken ‘gestut’ wordt zodat de angst om zich uit te spreken overwonnen kan worden. Zodat er een gezamenlijk gesprek over de onderlinge interactie kan komen. Of verzoeningsgesprekken. Het gaat erom de openheid langzaam maar zeker weer op te bouwen. Zodat iedereen zich weer durft uit te spreken. Dat de sfeer weer positief wordt. En dat de blik weer naar de toekomst gericht kan worden.
Gebruik van ‘ik voel mij niet veilig’ in andere contexten
In deze situatie is er iets anders aan de hand. Het gaat over mensen die zich onprettig voelen op het werk. Er is iets gebeurd waar ze het niet mee eens zijn. Ze voelen zich bijvoorbeeld onheus bejegend. Er is misschien een vervelend gesprek geweest. Of ze kunnen onderdeel van een veranderingsproces zijn, of ervaren een te hoge werkdruk. De terminologie ‘ik voel mij niet veilig’ wordt steeds meer ook in deze contexten gebruikt.
Risico van breed gebruik van terminologie ‘ik voel mij niet veilig’
Het betreffen onderwerpen die het werkgeluk negatief beïnvloeden. Zaken die zéker aandacht verdienen. (Samen)werken is niet altijd leuk. En hier dient met elkaar over gesproken te worden. Gesprekken die kunnen ‘schuren’ maar die wel nodig zijn. Om elkaar beter te begrijpen. Om meer rekening met elkaar te houden. Maar als iemand een situatie aanduidt die een ‘lastig’ gesprek vergt, duidt dat vaak niet op een gebrek aan veiligheid. In deze situaties durven mensen zich immers te uiten. En de ervaring hoeft niet bijna teambreed te gelden. Het is geen gezamenlijke ervaring van angst om je mond open te doen. Dus: niet alles dat schuurt in het werk of in de samenwerking is een gebrek aan veiligheid.
Als de terminologie ‘ik voel mij onveilig’ te breed wordt gebruikt brengt het een risico met zich mee. Het risico dat het gesprek juist niet meer gevoerd wordt. Want als mensen aangeven zich onveilig te voelen, staat de ander met één-nul achter. Die wordt als het ware in een onethisch frame gedrukt, terwijl er iets heel anders aan de hand kan zijn. Bijvoorbeeld een vervelend gesprek, te hoge werkdruk of onzekerheid over aankomende organisatieveranderingen.
Maken van analyse voordat tot actie wordt overgegaan
Het gaat dus om de analyse, niet om de woorden. Denk bij ‘Ik voel mij niet veilig’ als eerste: wát is er aan de hand? Pas als dat duidelijk is kan er een adequate actie ondernomen worden. Om samen positief verder te kunnen. En om niet, uit handelingsverlegenheid of haast, de verkeerde beslissing te nemen.
